ایزو ۱۷۰۲۵ و عدم قطعیت اندازه‌گیری | صلاحیت آزمایشگاه با مرکز ایزوکیا

“دقیقاً” یعنی چقدر دقیق؟

شما به یک آزمایشگاه می‌روید و آزمایش قند خون می‌دهید. نتیجه روی برگه چاپ می‌شود: “۱۰۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر”. آیا این عدد “دقیقاً” ۱۰۰ است؟ اگر ۱۰ بار دیگر هم آزمایش بدهید، آیا باز هم دقیقاً ۱۰۰ می‌شود؟ قطعاً خیر. هر اندازه‌گیری، حتی با دقیق‌ترین ابزارها، با یک “تردید ذاتی” همراه است. این تردید، “عدم قطعیت اندازه‌گیری” (Measurement Uncertainty) نام دارد. یک آزمایشگاه خوب، نه تنها عدد را گزارش می‌کند، بلکه “محدوده تردید” آن را نیز مشخص می‌نماید: “۱۰۰ ± ۵ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر”. مرکز ایزوکیا این مفهوم را “امضای صداقت یک آزمایشگاه” می‌داند. مرکز ایزوکیا به آزمایشگاه‌ها کمک می‌کند تا این صداقت را در نتایج خود نشان دهند.

ایزو ۱۷۰۲۵، استاندارد طلایی صلاحیت آزمایشگاه‌ها

ایزو ۱۷۰۲۵ استاندارد بین‌المللی “الزامات عمومی برای صلاحیت آزمایشگاه‌های آزمون و کالیبراسیون” است. این استاندارد، بسیار فنی‌تر و سختگیرانه‌تر از ایزو ۹۰۰۱ است. چرا که نتایج یک آزمایشگاه، می‌تواند “جان انسان‌ها” (در آزمایشگاه پزشکی)، “تجارت میلیاردی” (در آزمایشگاه صنعت نفت) یا “حکم دادگاه” (در آزمایشگاه جنایی) را تحت تأثیر قرار دهد. یکی از محوری‌ترین الزامات ایزو ۱۷۰۲۵، “تخمین و گزارش عدم قطعیت اندازه‌گیری” است. مرکز ایزوکیا به آزمایشگاه‌های ایران کمک می‌کند تا این الزام پیچیده را پیاده‌سازی کنند.

چرا “عدم قطعیت” اینقدر مهم است؟

تصور کنید دو آزمایشگاه، یک نمونه روغن موتور را برای “گرانروی” (ویسکوزیته) آزمایش می‌کنند.

• آزمایشگاه الف گزارش می‌دهد: “ویسکوزیته = 10.۲”.
• آزمایشگاه ب گزارش می‌دهد: “ویسکوزیته = 10.۵”.

آیا این دو نتیجه با هم “متناقض” هستند؟ پاسخ این سوال بدون دانستن “عدم قطعیت” غیرممکن است. اگر عدم قطعیت هر دو آزمایشگاه ۰.۵ ± باشد، آنگاه محدوده نتیجه الف ۹.۷ تا ۱۰.۷ و محدوده نتیجه ب ۱۰.۰ تا ۱۱.۰ است. این دو محدوده “هم‌پوشانی” دارند، بنابراین نتایج “سازگار” هستند. بدون گزارش عدم قطعیت، ممکن بود یک مشتری به اشتباه آزمایشگاه الف را “غلط” بداند. مرکز ایزوکیا این “سواد آماری” را به مشتریان آزمایشگاه‌ها نیز آموزش می‌دهد.

منابع عدم قطعیت، از کجا می‌آید؟

عدم قطعیت یک “عدد جادویی” نیست که از آسمان بیفتد. این عدد، حاصل “تحلیل علمی” چندین منبع مختلف است.

• “عدم قطعیت ابزار اندازه‌گیری” (از گواهی کالیبراسیون آن).
• “عدم قطعیت نمونه‌برداری” (آیا نمونه واقعاً معرف کل محموله است؟).
• “عدم قطعیت اپراتور” (مهارت و دقت شخص آزمونگر).
• “عدم قطعیت محیط” (نوسانات دما و رطوبت).
• “عدم قطعیت روش آزمون” (محدودیت‌های ذاتی خودِ روش).

یک آزمایشگاه صالح، باید تمام این منابع را شناسایی، کمّی‌سازی و با هم ترکیب کند. مرکز ایزوکیا کارگاه‌های عملی “محاسبه عدم قطعیت” را برگزار می‌کند.

کالیبراسیون، سنگ بنای کاهش عدم قطعیت

“کالیبراسیون” منظم تجهیزات، مهم‌ترین اقدام عملی برای “کنترل” و “کاهش” عدم قطعیت است. یک ترازوی کالیبره‌نشده، عدم قطعیت بسیار بزرگی دارد و نتایج آن غیرقابل اعتماد است. ایزو ۱۷۰۲۵ الزامات بسیار سختگیرانه‌ای برای “برنامه کالیبراسیون”، “قابلیت ردیابی به استانداردهای بین‌المللی” (SI) و “استفاده از مواد مرجع استاندارد” دارد. مرکز ایزوکیا به آزمایشگاه‌ها در استقرار سیستم کالیبراسیون منطبق با ایزو ۱۷۰۲۵ کمک می‌کند.

جمع‌بندی

گزارش یک عدد “بدون” عدم قطعیت، نشانه “ناآگاهی” یا “بی‌صداقتی” یک آزمایشگاه است. یک آزمایشگاه بالغ و حرفه‌ای، “محدودیت‌های” خود را می‌شناسد و آن‌ها را “صادقانه” به مشتری اعلام می‌کند. ایزو ۱۷۰۲۵، آزمایشگاه‌ها را به این “بلوغ حرفه‌ای” می‌رساند. مرکز ایزوکیا مفتخر است که با آموزش و مشاوره تخصصی، به ارتقای سطح علمی و اعتبار آزمایشگاه‌های ایران کمک می‌کند. برای کسب صلاحیت فنی و اعتماد مشتریان با مرکز ایزوکیا تماس بگیرید.